АФГАНИСТАН

ХАЗАРА нарын хувь заяа ба ТАЛИБАН

Өдгөө Афганистанд болж буй үйл явдалтай холбогдуулаад Хазара сэдвээр ихээхэн маргаан, мэтгэлцээн гараад буй аж. Уг нь бол Хазара гэж хэн бэ, тэд яагаад Паштун үндэстнээс бүрдсэн Талибанчуудын үзэн ядалтын бай болсон бэ гэдэг нь нэг их маргалдаад байх асуудал биш юм. Гэтэл манай зарим нэг нийтлэлчид, улс төрчид сэдвийг сайн судлалгүйгээр ихэд мэдэмхийрснээр олны дунд буруу ойлголт үүсгээд байгаа аж. Тухайлбал зарим нэг нөхдүүд Хазара нар нь 9-10 дугаар зуунд гарч ирсэн түрэг гаралтай хүмүүс, Монголчуудтай ямар ч хамаагүй, Афганистаны дайн бол лалын шашны Сүни, Шиа хоёр урсгалын дайн юм гэх зэргээр барин тавин цэцэрхжээ. Энэ бол нэлээн том сэдэв, гэхдээ ташаа ойлголт, худал мэдээлэлд товчхон бөгөөд тодорхой хариу өгч болно.

6-9 дугаар зуунд тодрон гарч ирсэн, Каспийн тэнгис, Хар далайн орчмоор нутаглаж байсан Хазарчууд бол нэр нь адил дуудагддагаас өөрөөр Афганистаны Хазара нартай гарал угсаа, түүхийн хувьд ямар нэг хамааралгүй ард түмэн юм. Эдгээр Хазарчуудыг түүхэнд орос хэлэнд Хазар(ы), англи хэлэнд Khazar(s) гэж нэрлэж, бичиж ирсэн нь Афганистаны Хазара нарыг орос хэлэнд Хазарей, англи хэлэнд Hazara(s) гэж бичдэгээс ялгаатай. Монгол хэлэнд одоогоор тэднийг ялган бичиж буй дүрэм байхгүй байгаа ба Хазар, Хазара гэж хоёр өөрөөр бичиж болох юм.

Уг нь цаг хугацааны хувьд хоёр өөр үед нэг нь 6-9 дүгээр зуунд, нөгөөх нь 13-14 дүгээр зуунд үүссэн Хазар, Хазара нарыг хооронд нь хольж хутгах боломжгүй л дээ. Бүр лавшруулан тодруулвал тэдний хэл, түүх, гарал үүсэл болоод уламжилж ирсэн шашин шүтлэг нь ч өөр. Өдгөө устаж үгүй болсон гэгдэж буй Хазарчууд нь түрэг гаралтай европ төрхтэй улсууд гэж тэмдэглэгдэн үлдсэн бол одоо Афганистанд буй Хазара нар нь Монгол гаралтай ази төрхтэй хэмээгддэг, үнэндээ ч яг л тийм бололтой харагддаг нь тэдэнтэй уулзаж учирч байсан хүмүүст тодорхой байдаг. Оросын өмнөд хөрш байж тэдэнтэй тэмцэлдэж тэдэнд дарагдаж алга болсон Хазарчууд үндсэн яг ямар хэлээр ярьдаг байсан талаар одоог хүртэл эрдэмтэд маргадаг гэвч тэд түрэг, булгар, укур зэрэг олон хэлтэй байсан гэж үздэг аж. Бөө мөргөл, тэнгэрийг шүтдэг байсан Хазарчууд сүүлд Жүүдийн шашинд орж Жүүдүүд гэгдэх болсон сонин түүхтэй. Өнөөгийн бидний Еврей гэж нэрлэдэг Жүүдүүдийн хамгийн том бүлэглэл болох Ашкенази Еврей нар нь эдгээр Хазарчуудаас гаралтай гэгддэг.

Афганистаны Хазара нарын гарал үүслийн хувьд яг тодорхой бус, маргалддаг асуудлууд бий гэхдээ 13-р зууны Монголын эзэнт гүрний байлдан дагуулалтын үед үлдэж хоцорсон цэргүүдээс үүссэн үндэстэн гэсэн онол нь илүү бодитой гэж эрдэмтэд, судлаачид үздэг. Намхавтар нуруу, жартгар нүд гээд Монгол, ази хүний төрхийг агуулсан тэд ойр орчны Паштун, Перс, Түрэгүүдээс гаднах дүр төрхөөрөө ч мөн генетикийн хувьд ч эрс ялгардаг. Генетикийн хувьд Хазара нарт Монгол мөн зарим Казах овгуудад түгээмэл байдаг haplogroup С (C2, C3) давамгайлдаг нь нэгэн өвөг дээдэстэй байж болохыг харуулж буй хэрэг.

Хазара гэх нэрийг Перс хэлэнд мянга гэсэн үг бөгөөд мянган цэргийн хорооны нэршилээс үүссэн үг гэх зэргээр тайлбарладаг. Ямартай ч Хазара үндэстэн 1970 аад оныг хүртэл эсгий гэрт амьдрах нь амьдарч алслагдсан уулын мухрын тосгон сууринд нь эртний Монгол хэлээр ярьдаг байсан талаар судалгаа, түүхэн баримтууд үлдсэн байдаг. Хазара нар нь овгийн зохион байгуулалттай бөгөөд тэдний дунд Бэсүд, Жалайр, Баарин, Чулуут, Найман, Алчин, Боржигат, Баяуд, Цагадай, Харлуг, Барлас, Хитан, Ойрат, Хатгин, Хипчаг, Хиргис, Хэрэйд, Мэргид, Онгуд, Хар баатар, гээд Монгол нэрээрээ үлдсэн овгууд зонхилдог. Өдгөө тэд Перс хэлний нэгэн аялгаар ярьдаг ч үгсийн санд нь маш олон Монгол үг бий. Дээхэн үед Афганистанд зочилсон Монголч эрдэмтэд, 1980-аад оны үед ЗХУ-н армид байлдаж явсан Халимаг цэргүүд Хазара нартай Монгол-Халимаг хэлээр ярилцан ойлголцож байсан тухай дурдатгалууд үлдсэн байдаг. Монгол гаралтай хүмүүс олон зууны турш Афганистанд суурьшсан нь нутгийн ард иргэдтэй холилдон шинэ үндэстэн Хазара нарыг үүсгэсэн байх боломжтой бөгөөд мэдээж тэд өнөөгийн Монголчуудаас соёл, ахуй, хэл заншлийн хувьд эрс ялгарах нь зүйн хэрэг. Нөгөө талаас Афганистанын нутагт Монголчуудыг очихоос өмнө, бүр Паштүн, Персүүдийг (Тажик) очихоос өмнө ази хүмүүс оршин сууж байсан, уугуул иргэд нь ази гаралтай хүмүүс байсан гэх онол бийг үгүйсгэх арга үгүй бөгөөд энэ нь ч түүхэн үндэслэлтэй харагддаг. 6-р зуунд боссон алдарт Бамьяны буддын хөшөөг босгосон, Афганистанд торгоны замын их хот байгуулсан, буддын соёлын төв болгосон гэх эдгээр ази гаралтай хүмүүс хэн байв, тэд одоо хаана байна, түүхэн тэмцлийн туршид арчигдан алга болсон уу, эсвэл Хазара-Монголчууд дунд ууссан байж болох уу гэдэг асуултууд одоо ч хариу нэхсээр буй юм.

Өнөөгийн Афганистаны газар нутаг нь түүхэндээ маш олон улс, үндэстэн угсаатны өндийсөн, унан доройтсон газар нутаг байсаар ирсэн. Өдгөө ч олон үндэстнээс бүрдсэн улс болсон бөгөөд үндэстэн хоорондын зөрчил их. Өнөөдөр хүн амынх нь ихэнх буюу 40 гаран хувийг Паштун үндэстэн дангаараа эзэлдэг бол 27 хувийг Тажик, 9 хувийг Узбек, 13 орчим хувийг Хазара, үлдсэн хувийг Балочи, Туркмен мэтийн бусад үндэстнүүд бүрдүүлдэг аж. Гэхдээ эдэн дотороо ганцхан Ази гаралтай, Ази зүс царайгаараа ялгардаг нь Хазара нар юм. Паштунуудыг өмнө зүгээс хүч түрэн орж ирэхээс өмнө Хазара нар өнөөгийн төв Афганистан тухайн үеийн Хазаражат нутагт суурьшсан байсан бөгөөд тэдний хооронд газар нутаг, эрх мэдлийн төлөөх зөрчилдөөн, дайн олон арав, зуун жилээр үргэлжилсээр ирсэн. Афганистанд үндэстэн хоорондын зөрчил тулаан байсаар ирсэн, гэхдээ Паштун, Хазара нарын хоорондын зөрчил, дайсагналцал нь Афганистаны бусад аль ч үндэстэн хоорондын зөрчилөөс хамаагүй илүү хурцадмал, гүнзгий, түүхэн улбаатай. Энэ нь голчлон Паштунууд Хазара нарыг Монголын булаан эзлэгчдийн үлдэгдлүүд гэж үздэг бол Хазара нар нь тэднийг нүүдэлж ирсэн түрэмгийлэгчид, боолчлогчид, харгислагчид гэж үздэгтэй холбоотой. Тэдний хооронд түүхэнд болж өнгөрсөн ширүүн зөрчил, тэмцэл, дайн, тулаанаас үүдэлтэй гомдол, өш хонзон, санамжууд бий тэр нь одоо ч үргэлжилсээр буй. Уншигч та бүхэн Афганистан гаралтай Америк зохиолч Халид Хоссеины “Kite Runner” гэдэг номыг уншсан бол, эсвэл киног нь үзсэн бол миний юу хэлээд буйг шууд л ойлгож байгаа. Аан тийм Хазара нар лалын шашны Шиа урсгалыг дагадаг бол Паштунууд Сүнни урсгалыг дагадаг. Гэхдээ энэ нь Хазара нарыг ялгаварлан гадуурхах, зэвсэглэн хөнөөх шалтаг болж буй болхоос бодит шалтгаан биш л дээ.

Афганчууд хуваагдан дайтахад Узбекүүд нь Узбекстан улсаа, Тажикууд нь Тажикстан улсаа, Туркменүүд нь Туркменистан улсаа, Паштунууд нь Пакистан улсаа түшээд явдаг бол Хазара нарт хэн ч байдаггүй. Учир нь ердөө тэнд Хазара нартай гарал үүсэл нэгтэй ямар ч улс, хамаатан, садан байдаггүй аж. Иран нь лалын шашны шиа урсгалыг дагадаг цөөхөн улсын нэгний хувьд шашин нэгт Хазара нарыг зарим талаар дэмждэг гэх боловч тэр дэмжлэг, тэдний хамтын ажиллагаа Ираны улс төрийн зорилгоор хязгаарлагддаг.

Хазара нарыг дайснууд нь ч, мөн тэдний ихэнх нь өөрсдийгөө ч Монгол гаралтай гэж үздэг. Паштун хүмүүсийн ойлголт, сэтгэлгээнд Хазара бол Монгол, Монгол бол Хазара. Магадгүй тийм ч учраас Паштун, Хазара нартай нүүр тулж харьцаж, ажиллаж үзсэн Монгол хүн тэдний хоорондын зөрчилдөөнийг илүүтэй мэдэрдэг биз ээ. Талибанууд засгийн эрхэнд гарсан энэ мөчөөс эхлэн Хазара нарын хувьд тун хүнд цаг үе дахин эхэлж буй бололтой. Гэхдээ тэд сүүлийн 20 орчим жил амсхийгээд авсан, учиртай. Одоо тэдэнд олон улсын дэмжлэг хэрэгтэй, бодлогын, нөлөөллийн, улс төрийн дэмжлэг хэрэгтэй. Хазарууд хэн ч байсан Монгол гаралтай гэгдсэнийхээ төлөө ганцаардах, гадуурхагдах, хэлмэгдэх ёсгүй.

Х.Батсуурь

Хариулах


ШИНЭ МЭДЭЭ



Ангилал өөрчлөх бол дахин бүртгүүлнэ үү.

Дээш
Tweet