УИХ-ын гишүүн Б.Тулгын ажлын тайлан

ЧУУЛГАНЫ ЕРӨНХИЙ ТОЙМ

Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн ачаалалтай чуулганы нэг байлаа. Гишүүний хийсэн ажлыг энэ ерөнхий зургийн хүрээнд авч үзэх нь зүйтэй.

 ГИШҮҮНИЙ ХАРИУЦСАН ЧИГЛЭЛ, БҮРЭН ЭРХ

Чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын хоёр Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд ажиллав. Эдгээр нь агуулгын хувьд ялгаатай боловч аль аль нь төрийн бодлогын гол тулгуур чиглэл юм.

-Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо

Улсын аюулгүй байдал, батлан хамгаалах, гадаад харилцаа, олон улсын гэрээ хэлэлцээрийн асуудлыг хариуцдаг. Чуулганы хугацаанд тус Байнгын хороо 14 удаа, бусад Байнгын хороотой хамтран 4 удаа хуралдаж, 36 асуудлыг хэлэлцэн, 10 хуулийн төсөл, Улсын Их Хурлын 1 тогтоолын төслийг батлуулж, олон улсын гэрээ, хэлэлцээрийн 9 асуудлыг зөвшилцөв.

-Хууль зүйн байнгын хороо

Хууль зүй, шүүх эрх мэдэл, хүний эрх, эрүүгийн болон иргэний эрх зүйн шинэчлэлийг хариуцдаг, чуулганы хамгийн их ачаалалтай Байнгын хорооны нэг. Чуулганы хугацаанд 14 удаа, хамтарсан 1 удаа, нийт 15 удаа хуралдаж, 67 асуудлыг хэлэлцэн, 41 хуулийн төсөл, Улсын Их Хурлын 8 тогтоолын төслийг батлуулж, Байнгын хорооны 19 тогтоол баталсан байна.

 ӨӨРИЙН САНААЧИЛГА: Боомтын тухай анхдагч хуулийн төслийг санаачлан боловсруулав

Боомтын тухай анхдагч хуулийн төсөл болон дагалдан гарах долоон хуулийн төслийг боловсруулж дуусгаж, өргөн мэдүүлэхэд бэлэн болголоо. Хуулийн төслийн үзэл баримтлалыг гишүүн өөрөө баталсан бөгөөд төсөл нь 12 бүлэг, 55 зүйлтэй.Энэ бол гишүүний хувьд өөрийн санаачилсан, эхнээс нь дуустал боловсруулсан бие даасан томоохон хуулийн төсөл юм.

Яагаад энэ хууль хэрэгтэй вэ?

•   Монгол Улсын хилд нийт 39 боомт ажиллахаар тусгагдсанаас ердийн үед ердөө 24 нь байнгын ажиллагаатай байна. ОХУ-тай хиллэдэг хэсэгт 16, БНХАУ-тай хиллэдэг хэсэгт 17, агаарын замын 6 боомттой.

•   Эдгээрийн дийлэнх нь шалган нэвтрүүлэх цогцолбор барилга байгууламжгүй, ачиж буулгах, шилжүүлэн ачих, чингэлэг тээврийн терминал хүрэлцээгүй, улсын чанартай авто зам, төмөр замаар бүрэн холбогдоогүй хэвээр байна.

•     Дэлхийн банкны Логистикийн гүйцэтгэлийн индексээр Монгол Улс 2023 онд судалгаанд хамрагдсан 139 орноос 109 дүгээрт, 2.5 оноотой эрэмбэлэгдсэн.

•   Улсын Их Хурал 2013 онд Хилийн боомтын тухай бие даасан хууль баталж байсныг 2016 онд хүчингүй болгосноос хойш боомтыг эдийн засгийн нэгж болгон цогцоор зохицуулсан суурь хууль байхгүй. Зохицуулалт нь Хилийн тухай, Гаалийн тухай, Чөлөөт бүсийн тухай, Газрын тухай зэрэг олон салбарын хууль, Засгийн газрын тоо томшгүй тогтоол, журамд тархсан байна.

•    Хилийн боомтын үндэсний зөвлөл, боомт тус бүрийн зөвлөл, Хилийн боомтын захиргаа гэсэн гурван бүтцийн чиг үүрэг хоорондоо давхцаж, боомтын дэд бүтэц, төрийн өмчийн ашиглалт, хөгжлийн төлөвлөлтийг нэгдсэн удирдлагаар хангах боломжгүй байна. Тухайлбал, боомтын дэд бүтцийг хариуцах чиг үүрэг Монгол Улсын хилийн тухай хуулийн 29.9 болон Гаалийн тухай хуулийн 269 дүгээр зүйл дэх нэг дүгээр зүйлд давхардан заасан бөгөөд хоёр байгууллагын аль нь ч бүрэн хариуцахгүй байна.

Хуулийн төслийн гол шийдэл юу вэ?

•     Боомтыг зөвхөн хяналт шалгалтын цэг гэж үзэх уламжлалт хандлагаас гарч, худалдаа, тээвэр, логистик, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэх зориулалт бүхий, тусгай дэглэмээр зохицуулагдах нутаг дэвсгэр, дэд бүтэц, үйлчилгээний цогцолбор гэж шинэчлэн тодорхойлов.

•     Шинэ төрийн байгууллага байгуулахгүй, шинэ орон тоо нэмэхгүй. Хилийн боомтын захиргааг татан буулгаж, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны Ажлын алба болгон өөрчлөн зохион байгуулах бөгөөд Засгийн газрын 2025 оны 84 дүгээр тогтоолоор тогтоосон 52 орон тоог хэвээр авч, албан хаагч төрийн албаны статусаа хадгална.

•     Ачаа тээврийн цахим дараалал нэвтрүүлж, дарааллын эрхийг худалдах, шилжүүлэхийг хуулиар хориглов. Боомт бүрийн нэвтрүүлэх хүчин чадлыг жил бүр тооцож нийтэд мэдээлэх, ачаалал хэт төвлөрсөн үед ойролцоох боомтод хуваарилах зохицуулалтыг шинээр тогтоов.

•     Нэг операторт бүх үйлчилгээг онцгой эрхээр эрхлүүлэхийг хориглож, боомтын дэд бүтэц, терминалыг ашиглах боломжийг үйлчилгээ эрхлэгчид тэгш олгохоор, Боомтын хөгжлийн корпорацийн үйл ажиллагаанд Өрсөлдөөний тухай хууль нэгэн адил үйлчлэхээр хуульчлав.

•     Энэ хуулиар шинээр татвар, улсын тэмдэгтийн хураамж тогтоохгүй. Хураамжийн дээд хязгаарыг Засгийн газар батлах бөгөөд ижил нөхцөлд байгаа үйлчлүүлэгчид ялгавартай хураамж тогтоохыг хориглов.

•     Боомтын үйлчилгээний хураамжийн орлогыг боомтын дэд бүтэц, боомтын бүс болон орон нутгийн хөгжилд зарцуулна. Боомтын бүсэд ажиллаж, амьдарч байгаа төрийн албан хаагч, иргэдийн орон сууц, эрүүл мэнд, боловсролын үйлчилгээг хариуцах байгууллага, санхүүжилтийн эх үүсвэрийг хуулиар тодорхой болгов.

•     Боомтын газрыг хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу, нээлттэй сонгон шалгаруулалтаар, гэрээний үндсэн дээр ашиглуулах бөгөөд боомтын бүсийг улсын тусгай хэрэгцээнд авах, гаргах, хэмжээ, заагийг тогтоох бүрэн эрхийг Улсын Их Хуралд хадгалав.

Төсөвт үзүүлэх нөлөө-Ил тод тооцоо

Хуулийн төслийн зардлын тооцоог аргачлалын дагуу гүйцэтгэж, үзэл баримтлалд нээлттэй тусгав. Улсын болон орон нутгийн төсөвт нэг удаагийн 6.3-9.6 тэрбум төгрөг, жилд байнгын 1.1-1.9 тэрбум төгрөгийн зардал үүсэх бөгөөд нөхөгдөх эх үүсвэрийг харгалзсан цэвэр ачаалал нь нэг удаагийн 5.2-8.2 тэрбум, жилд 0.7-1.1 тэрбум төгрөг болно. Орон тоо нэмэгдэхгүй тул байнгын зардлын шинэ ачаалал үүсэхгүй бөгөөд боомтын дэд бүтцийн ашиглалт, засвар үйлчилгээ өөрийгөө санхүүжүүлэх Корпорацид шилжсэнээр өнөөдөр төсвөөс гарч байгаа зардал чөлөөлөгдөнө.

Хууль тогтоох ажлын чанарын жишээ

Дагалдах хуулийн төслийг боловсруулахдаа тухайн хуулийн хүчин төгөлдөр эх бичвэрийг Хуулийн нэгдсэн порталаас бүрэн эхээр нь татаж, "боомт" гэсэн үг агуулсан бүх заалтыг үг үсгээр нь тулгав. Энэхүү баталгаажуулалтын үр дүнд дагалдах хуулийн тоо анх төлөвлөж байсан 11-ээс долоо болж буурсан бөгөөд таамаглаж бичсэн заалтын дугаар үлдээгүй. Өөрөөр хэлбэл, хуулийн системд оруулах хөндлөнгийн оролцоог зайлшгүй шаардлагатай хэмжээнд нь багасгасан.

Дагалдан өргөн мэдүүлэх долоон хуулийн төсөл: Монгол Улсын хилийн тухай, Гаалийн тухай, Газрын тухай, Газрын төлбөрийн тухай, Зөрчлийн тухай, Чөлөөт бүсийн тухай, Хот, тосгоны эрх зүйн байдлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах болон зарим заалтыг хүчингүй болсонд тооцох тухай.

Бодлогын үндэслэл

•  "Алсын хараа-2050" (УИХ-ын 2020 оны 52 дугаар тогтоол) болон "Шинэ сэргэлтийн бодлого" (УИХ-ын 2021 оны 106 дугаар тогтоол)-д боомтын сэргэлтийг хөгжлийг хязгаарлаж буй зургаан багц асуудлын нэгд тодорхойлсон.

•     Улсын Их Хурлын 2023 оны 8 дугаар тогтоолоор Боомтын тухай хуулийн төслийг боловсруулж өргөн мэдүүлэхийг үүрэг болгосон.

•     Засгийн газрын 2024 оны 181 дүгээр тогтоолоор хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох үндсэн чиглэлд уг төслийг тусгасан.

Хууль батлагдсанаар иргэн, бизнес юу мэдрэх вэ?

•     Боомт дээрх хүлээгдэл, оочерыг шийдвэрлэх эрх зүйн механизм бий болно. Ачааны дараалал цахим, ил тод, ялгаварлалгүй болно.

•     Гадаад худалдааны зардал, хугацаа буурч, экспортын урсгал тогтворжиж, Монгол Улсын транзит тээврийн өрсөлдөх чадвар дээшилнэ.

•     Боомтын газар, дэд бүтцийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг татах нөхцөл бүрдэнэ.

•     Боомт дагасан суурьшлын бүсийн дэд бүтэц, төрийн үйлчилгээний хүртээмж сайжирч, бүс нутгийн хөдөлмөрийн зах зээлд эрэлт бий болно.

•     Төрийн байгууллагуудын чиг үүргийн давхардал арилж, "хэн хариуцахаа мэдэхгүй" байдал дуусна.

БАТЛАГДСАН ХУУЛЬ ДАХЬ ОРОЛЦОО: Гэрбүл, хүүхдийн эрхийг хамгаалах шинэ шүүхийн тогтолцоо бүрдэнэ

Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх Ажлын хэсэгт гишүүнээр ажиллав. Ажлын хэсгийг Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Баасанжаргал ахалж, 7 удаа хуралдан, 3 удаагийн өргөн хүрээний хэлэлцүүлэг зохион байгуулсны эцэст хуулийн төслийг 2026 оны 07 дугаар сарын 03-ны өдрийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар батлуулав.

Энэ бол Монгол Улсад гэр бүл, хүүхдийн эрхийг хамгаалах шүүхийн тогтолцоог шинэ шатанд гаргасан хууль юм.

Хууль иргэн бүрт юу авчрах вэ?

•     Нийслэлд гэр бүл, хүүхдийн хэргийг дагнан хянан шийдвэрлэх анхан болон давж заалдах шатны тусгай шүүх байгуулагдана. Гэр бүлийн маргаан цаашид ерөнхий шүүхийн ачааллын дунд алдагдахаа болино.

•     Гэрлэлт цуцлах, хүүхдийн асрамж тогтоох, тэтгэлэг гаргуулах маргааныг хүүхдийн эрх, дээд ашиг сонирхлыг нэн тэргүүнд тавьж шийдвэрлэнэ. Энэ нь Монгол Улсын нэгдэн орсон Хүүхдийн эрхийн тухай конвенцын шаардлагыг хангасан зохицуулалт юм.

•     7 буюу түүнээс дээш настай хүүхдийн саналыг шүүх заавал сонсож, харгалзан үзнэ. Хүүхэд өөрийн хувь заяаны талаар үг хэлэх эрхтэй болж байна.

•     Хүүхэд, гэр бүлийн мэргэжилтэн шинээр томилогдож, гэр бүлийн бодит нөхцөл байдлыг тал бүрээс нь судалсан тайланд үндэслэн шүүх шийдвэрээ гаргана. Шүүхийн шийдвэрийн чанар, үндэслэл сайжирна.

•     Гэрлэлт цуцлах, хүүхдийн асрамж, тэтгэлэг, үрчлэлтийн хэргийг шууд дамжуулах, олон нийтэд дуу-дүрсний бичлэгээр хүргэхийг хориглов. Хүүхдийн хувийн нууц, нэр төр хуулиар хамгаалагдана.

•     Хүчирхийлэл, дарамтаас болж гэр бүлийн гишүүдийн амь нас, эрүүл мэндэд аюул учирч болзошгүй тохиолдолд шүүх гэрлэлтийг шууд цуцлах боломжтой болов. Хохирогч олон жилээр чирэгдэхээ болино.

•     Шүүхийн шатанд эвлэрүүлэн зуучлах баг ажиллаж, боломжтой тохиолдолд гэр бүлийг эвлэрүүлэх сувгийг нээв.

•     Өсвөр насны хүн холбогдсон хэргийг мэргэшсэн шүүх хянан шийдвэрлэж, батлан даагчийн хяналтад өгөх зэрэг хорихоос өөр таслан сэргийлэх арга хэмжээг шинээр бий болголоо. Хүүхдийг хорьж биш, хүмүүжүүлж залруулах олон улсын жишигт шилжиж байна.

Хэрэгжилтийг хангах баталгаа

Хуультай хамт батлагдсан Улсын Их Хурлын тогтоолоор шинэ шүүхийн барилга байгууламжийн байршил, газар, зардлын асуудлыг шийдвэрлэх, Хүүхэд, гэр бүлийн мэргэжилтэн болон эвлэрүүлэн зуучлах багийн сэтгэл зүйч, мэргэжилтнийг бэлтгэх, гэр бүлийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг цахимжуулах зардлыг Монгол Улсын 2027 оны төсвийн төсөлд тусган санхүүжүүлэхийг Засгийн газарт даалгав. Өөрөөр хэлбэл, хууль зөвхөн цаасан дээр үлдэхгүй, төсөв, хүний нөөц, дэд бүтцээр баталгаажсан болно.

Байнгын хорооны санал дүгнэлтийг чуулганд танилцуулав

Улсын Их Хурлын албан ёсны статистик мэдээгээр гишүүн Б.Тулга Хууль зүйн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд 2 удаа бичгээр танилцуулсан байна. Байнгын хорооны байр суурийг чуулганд албан ёсоор танилцуулах нь гишүүнд Байнгын хорооноос итгэмжлэн хүлээлгэдэг үүрэг бөгөөд хуулийн төслийн хэлэлцүүлгийн шийдвэрлэх үе шатанд гүйцэтгэдэг ажил юм.

Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн П.Сайнзориг нарын 7 гишүүнээс 2026 оны 05 дугаар сарын 14-ний өдөр өргөн мэдүүлсэн Хууль тогтоомжийн тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төслийн хэлэлцүүлэгт Хууль зүйн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг танилцуулсан. Уг төслийн гол агуулга нь захиргааны хэм хэмжээний акт батлах эрхийг тухайн байгууллагын дотоод бүтцийн нэгжид олгохыг хориглох, ингэснээр хууль дээдлэх зарчмыг бэхжүүлж, Улсын Их Хурлын хууль тогтоох онцгой бүрэн эрхийг хамгаалахад чиглэсэн юм.

 ХУУЛЬ ТОГТООХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА

Гишүүний хувьд дараах хуулийн төслүүдэд өөр өөр үүрэгтэйгээр оролцов. Оролцооны хэлбэрийг зөв нэрлэх нь хэвлэлийн өмнө маргаангүй байх үндэс болно.

ХУУЛЬ ЗҮЙН ЧИГЛЭЛЭЭР ХИЙСЭН БУСАД АЖИЛ

Хууль зүйн байнгын хорооны гишүүний хувьд дараах чухал хууль тогтоомжийг хэлэлцэн батлах ажиллагаанд оролцов.

 Түүнчлэн Хууль зүйн байнгын хороо "Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд илэрч байгаа системийн зөрчил, хүний эрхийн баталгааг хангах талаар авах зарим арга хэмжээний тухай" болон "Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх 25 дахь илтгэлийг хэлэлцсэнтэй холбогдуулан авах зарим арга хэмжээний тухай" Улсын Их Хурлын тогтоолыг баталж, хүний эрхийн хамгааллын чиглэлээр Засгийн газарт тодорхой үүрэг чиглэл өгөв.

ГАДААД БОДЛОГО, АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ЧИГЛЭЛЭЭР ХИЙСЭН АЖИЛ

Иргэдэд шууд хүрэх үр дүн юу байна вэ?

•     "Нийгмийн хамгааллын тухай Монгол Улс болон Бүгд Найрамдах Австри Улс хоорондын хэлэлцээр"-ийг соёрхон баталлаа /2026.04.02/. Гадаадад ажиллаж, амьдарч буй монгол иргэдийн нийгмийн даатгалын шимтгэл, тэтгэврийн эрх хамгаалагдана.

•     "Цагдаагийн байгууллагын хамтын ажиллагааны тухай" Монгол Улс болон Бүгд Найрамдах Чех Улс хоорондын хэлэлцээрийг соёрхон баталлаа /2026.06.05/.

•     "Усан доорх соёлын өвийг хамгаалах тухай" ЮНЕСКО-гийн конвенцыг соёрхон баталлаа /2026.05.29/.

•     "Монгол Улсад агаарын хөлгийн түлш нийлүүлэх тухай" Монгол Улсын Засгийн газар болон Оросын Холбооны Улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр болон түүнд өөрчлөлт оруулах протоколыг соёрхон баталлаа /2026.05.28/. Нисэхийн түлшний хангамжийн тогтвортой байдал нь агаарын тээврийн үнэ, аюулгүй байдалд шууд нөлөөлдөг.

Эрчим хүч, дэд бүтцийн санхүүжилт

•     Монгол Улс, Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Сэргээн босголтын зээлийн банк хоорондын "Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах, түгээх сүлжээний үр ашгийг дээшлүүлэх төслийн III үе шат"-ны зээлийн болон төслийн хэлэлцээр /2026.07.03/.

•     Монгол Улс, Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банк хоорондын "Эрчим хүч-4" төслийн зээлийн хэлэлцээр /2026.07.03/.

•     Монгол Улсын Засгийн газар болон Бүгд Найрамдах Австри Улсын Засгийн газар хоорондын "Санхүүгийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээр" /2026.07.03/.

Эдгээр хэлэлцээр нь эрчим хүчний хангамжийн найдвартай байдлыг сайжруулах, цахилгааны хомсдол, тасалдлыг бууруулахад чиглэсэн бодит хөрөнгө оруулалт юм.Улсын нисэхийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/

2026 оны 06 дугаар сарын 19-ний өдөр батлагдав. Улсын нисэхийн үйл ажиллагааны эрх зүйн орчныг олон улсын стандартад нийцүүлэн шинэчилж, нисэхийн аюулгүй байдлын баталгааг сайжруулав. Мөн хамт "Хууль хүчингүй болсонд тооцох тухай", "Зэвсэгт хүчний тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай" хуулиудыг баталсан.

Парламентын хяналтын арга хэмжээ, танилцах ажил

•     Хууль, тогтоолоор үүрэг, чиглэл болгосон Улсын Их Хурлын шийдвэрийн биелэлтийн тайланг сонссон /2026.04.15/.

•     Гадаад харилцааны яамны 2025 оны үйл ажиллагааны талаарх Гадаад харилцааны сайдын мэдээллийг сонссон /2026.04.15/.

•     Батлан хамгаалах яамны 2025 оны үйл ажиллагааны талаарх Батлан хамгаалахын сайдын мэдээллийг сонссон /2026.04.22/.

•     Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб, Батлан хамгаалахын эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн үйл ажиллагаатай газар дээр нь танилцсан /2026.05.13/.

•     Гадаад харилцааны яамны үйл ажиллагаатай танилцаж, шинээр боловсруулсан хуулийн төслийн танилцуулгыг сонссон /2026.06.08/.

•     Байнгын хорооны дарга, гишүүд гадаад улсын зочид төлөөлөгч, албаны хүмүүстэй 17 удаагийн албан уулзалт хийсэн.

•     Төрийн нууцын тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/-ийн төслүүдийг нэгтгэн хэлэлцүүлэгт бэлтгэх ажлын хэсэг байгуулагдсан /2026.06.30, дугаар 04/.

ОРОЛЦООНЫ ҮЗҮҮЛЭЛТ, ХУРАЛДААНЫ СУУРЬ САХИЛГА

Эх сурвалж: Парламент