АМЬД ЕРТӨНЦ: Харанхуйд гэрэлтдэг гайхамшигт амьтан

Зуны дулаан үдэш харанхуйд жижигхэн гэрэл анивчин нисэхийг харж байсан уу? Бидний “гэрэлт цох” хэмээн нэрлэдэг эдгээр шавж нь байгальд өөрөө гэрэл үүсгэж чаддаг гайхамшигтай амьтдын нэг юм.

Гэрэлт цох нь үнэндээ цохны багт багтдаг бөгөөд шинжлэх ухааны хувьд Lampyridae овогт хамаарна. Дэлхий даяар гэрэлт цохны 2,000 гаруй зүйл бүртгэгдсэн бөгөөд Антарктидаас бусад тивд тархжээ.

Гэрэлт цох яагаад гэрэлтдэг вэ?

Гэрэлт цохны хамгийн гайхалтай шинж нь биолюминесценц буюу амьд организм өөрөө гэрэл үүсгэх чадвар юм.

Тэдний хэвлийн хэсэгт “гэрлийн эрхтэн” буюу lantern байдаг. Энэ хэсэгт люциферин хэмээх бодис, люцифераза хэмээх фермент, хүчилтөрөгч болон эсийн энергийн молекул болох ATP оролцсон химийн урвал явагдаж, гэрэл үүсдэг.

Энэ нь ердийн цахилгаан гэрлээс ялгаатай. Урвалын энергийн бараг бүхэлдээ гэрэл хэлбэрээр ялгардаг учраас гэрэлт цохны гэрлийг заримдаа “хүйтэн гэрэл” гэж нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл гэрэлтэх үедээ бараг дулаан ялгаруулдаггүй.

Гэрлийн өнгө нь зүйлээсээ хамаарч ногоон, шар, улбар шар, зарим тохиолдолд цэнхэрдүү эсвэл цагаан өнгөтэй байж болно.

Тэдний гэрэл нь “хэл” юм

Гэрэлт цох зүгээр л гоё харагдахын тулд гэрэлтдэггүй.

Ихэнх гэрэлтдэг зүйлүүдийн хувьд гэрэл нь хосоо олох, үржлийн харилцаанд орох гол дохио болдог. Эрэгчин нь агаарт нисэн өөрийн зүйлд тохирсон тодорхой хэмнэлээр анивчих бөгөөд эмэгчин нь тухайн дохиог таньж, хариу гэрэл гаргадаг.

Сонирхолтой нь гэрэлт цохны зүйл бүр өөрийн гэсэн “гэрлийн кодтой”. Анивчих хугацаа, давтамж, өнгө нь өөр байдаг тул энэ дохио нь тухайн зүйлээ танихад чухал үүрэгтэй.

Зарим зүйлүүдийн эрэгчин цохнууд бүр нэгэн зэрэг синхрон анивчдаг. Ингэхэд ой мод, намгархаг газар бүхэлдээ нэгэн зэрэг анивчих мэт гайхалтай үзэгдэл бий болдог.

Бүх гэрэлт цох насанд хүрсэн үедээ гэрэлтдэггүй

“Гэрэлт цох” гэхээр бид шөнө анивчиж буй нас бие гүйцсэн шавжийг төсөөлдөг. Гэвч бүх зүйл ийм байдаггүй.

Гэрэлт цохны авгалдайн үеийн бүх зүйл биолюминесценцийн чадвартай боловч насанд хүрсэн цохны зарим зүйл гэрэл гаргадаггүй. Өдрийн цагаар идэвхтэй байдаг “dark fireflies” буюу харанхуй гэрэлт цохнууд хосоо олохдоо гэрлийн оронд химийн үнэр буюу феромон ашигладаг.

Мөн “glow-worm” гэж нэрлэгддэг зарим зүйлд нисэж чаддаггүй эмэгчин нь тогтвортой гэрэлтэж, эрэгчнээ өөртөө татдаг.

Гэрэлт цохны амьдралын мөчлөг

Гэрэлт цох нь бусад олон цохны адил бүрэн хувиралтай хөгждөг.

Өндөг → авгалдай → хүүхэлдэй → нас бие гүйцсэн цох

гэсэн дөрвөн үе шатыг дамжина.

Хамгийн сонирхолтой нь бидний шөнө хардаг нас бие гүйцсэн цох нь түүний амьдралын харьцангуй богино хэсэг юм. Авгалдайн үе хэдэн сар, зарим зүйлд бүр хэдэн жил үргэлжилж болно. Харин нас бие гүйцсэн цох хэдхэн долоо хоног амьдрах тохиолдол элбэг.

Авгалдай нь юу иддэг вэ?

Гэрэлт цохны авгалдай нь махчин амьдралтай. Тэд голчлон эмгэн хумс, нялцгай биетэн, өт болон бусад зөөлөн биетэй жижиг амьтдаар хооллодог. Зарим зүйл усны болон хагас усны орчинд амьдардаг.

Иймээс гэрэлт цох нь экосистемд тодорхой үүрэгтэй. Тэд зөвхөн үзэсгэлэнтэй гэрэл гаргадаг шавж биш, мөн хүнсний сүлжээний нэг хэсэг юм.

Яагаад гэрэлт цох цөөрч байна вэ?

Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн олон бүс нутагт гэрэлт цохны популяци буурах асуудал анхаарал татах болсон.

Судлаачид үүнд хэд хэдэн хүчин зүйл нөлөөлж байгааг онцолдог.

Нэгдүгээрт — амьдрах орчны алдагдал.

Намгархаг газар, ой, зүлэг, байгалийн ургамал бүхий орчин устаж, зам барилга болон хотжилт нэмэгдэхийн хэрээр гэрэлт цох үржих, авгалдай нь хөгжих орчин багасдаг.

Хоёрдугаарт — гэрлийн бохирдол.

Шөнийн хиймэл гэрэл нь эрэгчин, эмэгчин цохны хоорондын гэрлийн дохиог бүдгэрүүлж, хосоо олоход нь саад болдог.

Гуравдугаарт — пестицидийн хэрэглээ.

Шавж устгах зориулалттай химийн бодис нь гэрэлт цох болон тэдгээрийн идэш тэжээлд сөргөөр нөлөөлж болно.

Дөрөвдүгээрт — уур амьсгалын өөрчлөлт.

Ган, хур тунадасны өөрчлөлт, далайн түвшний өсөлт зэрэг нь чийглэг орчин шаарддаг олон зүйлд дарамт болж байна.

Олон улсын байгаль хамгааллын холбоо буюу IUCN-ийн дэргэд Firefly Specialist Group ажиллаж, дэлхийн 2,000 гаруй гэрэлт цохны зүйлүүдийн тархалт, популяци, аюул заналыг судалж, хамгааллын арга хэмжээ боловсруулахад анхаарч байна.

Гэрэлт цохыг хамгаалахын тулд бид юу хийж болох вэ?

Гэрэлт цохыг хамгаалах нь зөвхөн байгаль хамгаалагчдын ажил биш. Хувь хүн ч тодорхой хувь нэмэр оруулж чадна.

-Шөнийн цагаар шаардлагагүй гэрлийг багасгах

-Цэцэрлэг, хашаандаа байгалийн ургамал, навчис бүхий хэсэг үлдээх

-Пестицидийг шаардлагагүй үед хэрэглэхгүй байх

-Намгархаг болон байгалийн чийглэг орчныг хамгаалах

-Гэрэлт цох олноор байдаг газарт байгальд ээлтэй аялал жуулчлалыг дэмжих

-Ажигласан гэрэлт цохны мэдээллийг судалгааны хөтөлбөрүүдэд бүртгүүлэх

Ялангуяа хашаа, цэцэрлэгийн бүх навчис, ургамлыг бүрэн цэвэрлэж хаяхгүй байх нь чухал. Учир нь гэрэлт цох амьдралынхаа ихэнх хугацааг бидний нүдэнд үл үзэгдэх авгалдайн хэлбэрээр хөрс, навч, ургамлын доорх чийглэг орчинд өнгөрөөдөг.

Шинжлэх ухаанд өгсөн “гэрэл”

Гэрэлт цохны гэрэлтэх механизм нь зөвхөн байгалийн гайхамшиг биш. Тэдний гэрэл үүсгэдэг люцифераза фермент нь шинжлэх ухаан, биотехнологийн салбарт ашиглагддаг.

Люциферазын тусламжтайгаар эсийн доторх ATP-ийн хэмжээг илрүүлэх, биологийн үйл явцыг ажиглах зэрэг судалгаанд гэрэлтэх урвалыг ашигладаг.

Өөрөөр хэлбэл, шөнийн харанхуйд анивчдаг өчүүхэн гэрэл нь хүний шинжлэх ухаанд ч үнэ цэнтэй мэдээлэл өгч байна.

Гэрэлт цохны тухай сонирхолтой баримтууд

• Цох мөн үү?

Тийм. Гэрэлт цох нь эрвээхэй, ялаа биш, харин цохны овогт багтдаг шавж.

• Хаздаг уу?

Ихэнх гэрэлт цох хүн болон ургамалд аюултай шавж биш.

• Бүх гэрэлт цох анивчдаг уу?

Үгүй. Зарим нас бие гүйцсэн зүйл огт гэрэлтдэггүй.

• Авгалдай гэрэлтдэг үү?

Тийм. Бүх гэрэлт цохны авгалдай биолюминесценцийн чадвартай.

• Гэрэл нь ямар өнгөтэй вэ?

Ихэнх нь ногоовтор-шар гэрэлтэй боловч зүйлээсээ хамааран шар, улбар шар, цэнхэрдүү, цагаан өнгө ажиглагдаж болно.

• Яагаад зарим газарт маш олон байдаг вэ?

Чийглэг, байгалийн ургамалтай, гэрлийн бохирдол багатай, идэш тэжээл хангалттай орчин нь тэдэнд илүү тохиромжтой.

Байгалийн жижигхэн “гэрэл”

Гэрэлт цохны анивчсан гэрэл нь зүгээр нэг үзэсгэлэнтэй байгалийн үзэгдэл биш. Энэ бол хосоо олох дохио, махчин амьтанд өгөх анхааруулга, амьдралын мөчлөгийн нэг хэсэг бөгөөд экосистемийн эрүүл байдлыг илтгэх шинж тэмдгийн нэг юм.

Тиймээс харанхуйд анивчих тэр жижигхэн гэрлүүд цөөрч байгаа нь зөвхөн нэг төрлийн шавж багасаж буй хэрэг биш. Энэ нь тэдний амьдрах орчин, шөнийн байгалийн экосистемд өөрчлөлт гарч байгааг бидэнд сануулж буй дохио юм. IUCN-ийн мэргэжилтнүүд ч гэрэлт цохыг хамгаалахын тулд амьдрах орчныг хамгаалах, гэрлийн бохирдлыг бууруулах, шинжлэх ухааны судалгааг нэмэгдүүлэх шаардлагатайг онцолж байна.