АМЬД ЕРТӨНЦ: Урт чихт туулайн ертөнцөөр

Гэрэл зургийг REUTERS агентлагийн эрхтэйгээр нийтлэв.

Туулай нь урт чих, богино сүүл, хүчирхэг хойд хөлөөрөө ялгардаг жижиг хөхтөн амьтан юм. Дэлхий даяар зэрлэгээр тархсан зүйлээс гадна мах, үс, судалгаа болон тэжээвэр амьтан болгон үржүүлдэг олон үүлдэр бий.

Туулай, туулайн төрлийн амьтад нь Lagomorpha буюу туулайтан багт хамаардаг бөгөөд мэрэгч амьтантай төстэй боловч биологийн хувьд тусдаа бүлэг юм. Тухайлбал, туулай дээд эрүүндээ үндсэн үүдэн шүднийхээ ард байрласан нэмэлт жижиг хос шүдтэй байдаг нь мэрэгчдээс ялгарах нэг онцлог юм.

🐇 Туулай ямар амьтан бэ?

Гэрийн туулайн ихэнх үүлдэр нь Европын зэрлэг туулай буюу Oryctolagus cuniculus-аас гаралтай. Өнөөдөр янз бүрийн хэмжээ, биеийн хэлбэр, чихний бүтэц, үсний өнгө, уртаараа ялгаатай олон үүлдрийн туулай бий.

Зэрлэг туулай ихэвчлэн газрын хөрсөнд нүх ухаж, бүлгээрээ амьдардаг. Нүхний систем нь хоол тэжээл хайх, үр төлөө хамгаалах, аюулаас нуугдах чухал орчин болдог.

👂 Туулайн биеийн онцлог

Туулайн хамгийн анхаарал татдаг хэсэг нь урт чих юм. Чих нь сонсохоос гадна биеийн дулааныг зохицуулахад тодорхой үүрэгтэй.

Туулайн хойд хоёр хөл урд хөлнөөсөө урт, хүчтэй байдаг тул аюул тулгарсан үед маш хурдан үсэрч, огцом чиглэлээ өөрчилж чадна.

Мөн туулайн араг яс харьцангуй хөнгөн, эмзэг байдаг учраас буруу барих, хойд хөлийг нь хүчээр татах зэрэг нь гэмтэл учруулах эрсдэлтэй.

🦷 Шүд нь насан туршдаа ургадаг

Туулайн шүдний хамгийн сонирхолтой шинжийн нэг нь насан туршдаа ургадаг явдал юм. Тиймээс өвс, ширхэглэг тэжээл зажлах замаар шүд нь байнга элэгдэж байх шаардлагатай.

Туулай нийтдээ 26–28 шүдтэй бөгөөд дээд эрүүнд хоёр үндсэн үүдэн шүдний ард жижиг нэмэлт үүдэн шүд байдаг.

Хэрэв шүд хангалттай элэгдэхгүй бол хэт ургаж, ам, буйл болон хоол боловсруулах эрхтэнд асуудал үүсгэх эрсдэлтэй.

🌿 Юугаар хооллодог вэ?

Туулай бол ургамлаар хооллодог амьтан. Түүний хоол боловсруулах тогтолцоо их хэмжээний ширхэглэгийг боловсруулахад зохицсон байдаг.

Тэжээвэр туулайн хоолны үндсэн хэсэг нь чанартай өвс байх нь тохиромжтой. Үүн дээр тохирох навчит ногоо, бага хэмжээгээр зориулалтын өндөр ширхэглэгтэй үрлэн тэжээл өгч болно. Цэвэр ус байнга хүртээмжтэй байх шаардлагатай.

Туулайн хоол боловсруулах системийн бас нэг онцлог нь цекотрофи юм. Туулай тодорхой төрлийн зөөлөн ялгадсаа дахин идэж, түүнд агуулагдах шим тэжээл, витамин болон бусад бодисыг дахин боловсруулан авдаг. Энэ нь өвсөн тэжээлт амьдралын хэв маягт нь чухал дасан зохицол юм.

🌙 Өдөрт хэдийд идэвхтэй байдаг вэ?

Зэрлэг туулай ихэвчлэн өглөө эрт болон оройн цагаар илүү идэвхтэй байдаг. Аюул мэдрэх үедээ хойд хөлөөрөө газар хүчтэй тоншиж, ойролцоох бусад туулайнуудад дохио өгдөг.

Туулай ерөнхийдөө аймхай, тайван зан чанартай боловч айсан эсвэл хамгаалах шаардлагатай болсон үедээ хазах, өшиглөх, газар тонших зэрэг үйлдэл гаргаж болно.

🐇 Туулай ганцаараа амьдрах дуртай юу?

Туулай бол нийгэмшил сайтай амьтан. Зэрлэг туулай бүлгээрээ амьдрах бөгөөд тэжээвэр туулай ч бусад туулайтай нийгмийн харилцаатай байх хэрэгцээтэй.

Гэхдээ нас бие гүйцсэн хоёр эр туулай нутаг дэвсгэрийн болон давамгай байдлын шалтгаанаар хоорондоо хүчтэй зодолдож болдог. Иймээс туулайг хамт байлгахдаа зан ааш, хүйс, үржил хязгаарлах эсэх зэрэг хүчин зүйлийг харгалзах хэрэгтэй.

🐣 Маш хурдан үрждэг

Туулайн үржлийн онцлог нь богино хугацаанд олон төл гаргах чадвар юм.

Эм туулайн хээлтэлт ойролцоогоор 30–32 хоног үргэлжилж, нэг удаагийн төрөлтөөр дунджаар хэд хэдэн төл гаргадаг.

Жижиг үүлдэр ихэвчлэн эрт бэлгийн бойжилтод хүрдэг бол том үүлдэр арай хожуу бойждог. Ерөнхийдөө бэлгийн бойжилт 4–9 сартайд тохиолдож болно.

Шинэ төрсөн зулзаганууд эхэндээ эхийн сүүгээр хооллож, ойролцоогоор 4–6 долоо хоногт хөхнөөс гардаг.

❤️ Туулай хэр удаан амьдардаг вэ?

Тэжээвэр туулайн насжилт үүлдэр, хооллолт, орчин, мал эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ зэргээс хамаардаг. Судалгааны эх сурвалжуудад олзлогдсон туулайн насжилтыг ойролцоогоор 6–13 жил гэж дурдсан байдаг.

Иймээс туулай авах нь богино хугацааны биш, олон жилийн хариуцлага шаарддаг.

🏠 Тэжээвэр туулайг хэрхэн зөв арчлах вэ?

Туулайд зөвхөн жижиг тор тавьж өгөх нь хангалтгүй. Түүнд хөдөлгөөн хийх, үсрэх, судлах, ухах зэрэг төрөлхийн зан үйлээ гаргах хангалттай орон зай хэрэгтэй.

Анхаарах гол зүйлс:

-Чанартай өвсийг байнга хүртээмжтэй байлгах

-Цэвэр ус тогтмол өгөх

-Тохирох навчит ногоо өгөх

-Хэт их үрлэн болон илчлэг ихтэй тэжээлээс зайлсхийх

-Өдөр бүр хөдөлгөөн хийх боломж олгох

-Шүдийг тогтмол ажиглах

-Амьдрах орчныг цэвэр, хуурай байлгах

-Хэт халуун, хэт хүйтэн орчноос хамгаалах

-Өвдсөн шинж илэрвэл малын эмчид үзүүлэх

Туулайн сайн сайхан байдлын үндсэн хэрэгцээнд тохиромжтой орчин, зөв хооллолт, төрөлхийн зан үйлээ илэрхийлэх боломж, нийгмийн хэрэгцээ болон өвчин, гэмтлээс хамгаалах зэрэг багтдаг.

⚠️ Туулай өвдсөн үедээ шинж тэмдгээ нуух нь бий

Туулай байгальд махчин амьтдын идэш болдог учраас сул дорой, өвдсөн байдлаа ил тод харуулахгүй байх хандлагатай. Тиймээс хоол идэхээ болих, өтгөн ялгадас багасах, хөдөлгөөнгүй болох, амьсгал өөрчлөгдөх зэрэг шинжийг анхаарах хэрэгтэй.

Ялангуяа туулай хоол идэхээ гэнэт болих нь ноцтой асуудлын шинж байж болох тул удаан хүлээлгүй малын эмчид хандах нь зүйтэй.

🐰 Туулайн тухай сонирхолтой баримтууд

• Туулай мэрэгч биш. Туулай болон мэрэгч амьтад хоёулаа үүдэн шүдтэй боловч туулайтан тусдаа багт хамаардаг.

• Туулай бөөлжиж чаддаггүй. Хоол боловсруулах замын анатомийн онцлогоос шалтгаалан ходоодны агууламжаа бөөлжиж гаргах боломжгүй.

• Шүд нь байнга ургана. Тиймээс зөв хооллолт, ялангуяа ширхэглэг ихтэй өвс нь шүдний эрүүл мэндэд чухал.

• Хойд хөлөөрөө газар тонших нь дохио. Айсан үедээ бусад туулайд аюул ойртсоныг мэдэгдэхийн тулд газар хүчтэй тоншиж чадна.

• Туулай нийгмийн амьтан. Зэрлэг туулай бүлгээрээ амьдардаг бөгөөд тэжээвэр туулайд ч нийгмийн болон зан үйлийн хэрэгцээ байдаг.

Эх сурвалж: animaldiversity.org