НИЙГЭМ

Цөөнхийн цөөнх: УРИАНХАЙ ХӨВҮҮН

1.

Гурав хоног үргэлжилсэн хүчтэй шуурганы дараа Алтайн уулсын буйд мухар дахь ганцаардмал жижигхэн сууринд мөнөөх л эл хуль, яг л эргэж дуусаад эхнээсээ дахин давтагддаг хуурцаг шиг уйт давтамжтай эгэл жирийн өдрүүд нь айлчлан ирэв. Өөрчлөгдсөн ганц зүйл гэвэл хаврын сүүлчийн сарын хайруу хүйтэн салхи сууринг “соёлт” ертөнцтэй холбогч гол шижим холбоо гэгддэг өндөр хүчдэлийн шугамыг гэмтээснээс ийш зорин ирдэг гэрэл цахилгаан үгүй болжээ. Тиймээс наран бөхмөгц сууринг харанхуй нөмөрдөг юм. 

Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын төв бол Монгол орны хамгийн алслагдмал нутгийн хамгийн бөглүү суурин. Гэвч ийм байлаа гээд эндхийнхэн ер гонсойж гутарна гэж үгүй. Үдшийн бүрий улам өтгөрч, бяцхан суурингийн давчуухан гудамж зайнууд эзгүйрч хоосроход нүсэр сүр бараатай том том шавар байшингуудад лааны бүдэгхэн гэрэл нэг нэгээр асна. Дөрөв хоног тог цахилгаангүй байлаа гээд урвайж гомдоллож байгаа хүн энд алга. Намар, өвөл, хаврын турш хаалттай байдаг, урьд нэрий нь хэлэхээс ч цээрлэдэг асан Улаан давааг зоригт эрчүүд зорин морджээ. Тэд хүрч очсон тухай, тэгээд ч зогсохгүй, эвдрэл гэмтлийг нь илрүүлж олсон тухай бүгд ам булаалдан ярьцгаана. Тэгмэгцээ маргааш нь “Өнөөдөр цахилгаан ирэхгүй гэнэ ээ…” хэмээн санаашрах авч ууланд яваа эрчүүдийг ч, урд өдрүүдийн салхийг ч, удирдлага захиргаагаа ч ер зэмлэж буруутгахгүй. Ай, холын бяцхан суурин минь, яаж би чам шиг хорвоогийн хүсэл шуналаас ангид байж сурах вэ!

Ийм л ажин түжин, эгэл даруухан өдрүүдийн нэгэнд, яг нарийвчилбал тавдугаар сарын эхний Бямба гарагийн тогтуухан, нам гүм орой наран шингэхээс урьтаж өвөлжөөндөө хүрчих санаатай нэгэн урианхай хүү сургуулийнхаа дотуур байрнаас мотоцикльтой хөдөллөө. Хүүгийн нэр Сүхбат, долдугаар ангийн сурагч. Нас 14 ч хүрээгүй хэрнээ сумын төвийнхөө саарал гудамжуудаар яг л том болсон идэр чийрэг эр шиг салхи татуулан давхиж чадна. Эл бяцхан суурин түүний очиж үзсэн хамгийн том “хот” гэдгийг энэ ташрамд дуулгахад нэн таатай байна. Харин яг одоо гол баатар маань гол уруудан давхиж явна. Өвөлжөө хүртэл 40-өөд км, эрчтэйхэн давхивал хоёр цагийн зайтай. Долоо хоногийн сүүлч болгонд яг энэ замаар яг ингэж гэртээ харьдаг боловч энэ удаагийн ийн яаран буй шалтгаан нь эгэл жирийн өдрүүдийнхээс нь илүү онцгой.

Тэрээр Булган голын хөвөөнд мэндэлжээ. Айлын бага, ах дүү долуулаа. Ижий аав хоёр нь Улаанхус багийнх, мөн 200-аад тоо толгой малтай. Хүү өөрийнхөө тухай “Би ч Булганы хонхороос гарч үзээгүй хүн дээ” гэж шоолонгуй өгүүлсэн. Нээрээ тэрээр улсын нийслэл Улаанбаатар бүү хэл, Өлгий ч орж үзээгүй нэгэн. Гэвч хүү өсөж торнисон Булган голдоо үнэнхүү хайртай. “Зуны амралтаар намайг хот руу яв гэдэг л юм. Би явахгүй гэж зөрүүдэлдэг” хэмээн бахдангуй өгүүлнэ. Өвөлжөөнөөс сумын төв хүртэлх 40-өөд км газрын булан тохой бүрийг тэр андахгүй. Энэ замаар сургууль руугаа явах болгондоо тоглож өссөн эрэг тохой, алсыг харуулдан зогсдог байц хад, үсэг заалгасан Шүвтэрийн бага сургуулийнхаа яг дэргэдүүр явж өнгөрдөг. Өнөөг хүртэлх 14 жилийн үйл амьдралаа нэг л голын хөвөөг өгсөж уруудан өнгөрөөхдөө энэ зам, энэ голоосоо уйдаж залхсан нь үгүй. Угаас энэ гол түүний таньж мэдсэн ахуй ертөнцийнх нь лугших судас билээ.

Халил өндөр хадат уулсын зааг завсраар хашигдан урсах Булган гол бул чулуудын хэлбэр галбирыг толиондоо зурсаар Алтайг туулж, Хятад-Монголын хилийг даван харь зүгт оддог. Энэ голын эхэнд Баян-Өлгийн Булган, “адагт” нь Ховдын Булган сум бий. Эднийг энэ гол, эрэг хөвөөг нь эмжин урсах шороон зам холбодог. Алтайн уулсыг олон давхар хана хэрэмтэй оньсот цайз гэж үзвэл эндээс гарах оньс түлхүүр нь ерөөсөө л гол. Хавцлын дундуур шуугин урсах боргиот гол Алтайн хүн зонд зам зааж өгдөг. Гол уруудан явбал зах хязгаарт нь хүрч, гол өгсөн бэдэрвэл нууцат гүнд нь нэвтэрнэ. Тиймээс ер бусын нууцлаг, ид шидийн мэт энэ нутагт ихэнх зам харгуй гол даган бэдэрдэг. Аяа, хавцал, зам, гол: Алтайд үүн шиг өнө эртний нөхөрлөл ховор биз ээ.

Ийнхүү Булган гол урсан урссаар хилийн зааг зурвасыг дөнгөж давмагцаа Такашикен хэмээх жижигхэн боомт хотын дэргэдүүр өнгөрдөг. Өмнө зүгийн харийн энэ хотоос ойр зуурын эд бараа, байшингийн дээврийн төмөр, мотоцикльны сэлбэг, шуудайтай гахиур авахаар явсан ээжийгээ яг энэ агшинд гол өгсөн ирж буй гэдгийг хүү мэдэж байлаа. Түүний яаран буй шалтгаан ердөө энэ. 

2.

Өмнөөс умарш чиглэсэн хаврын хамгийн сүүлчийн зэвэргэн хүйтэн салхи Алтайн нуруунд гурав хоносны эцэст тэнгэр цэлмэж, дулаахан өдрүүд үргэлжлэв. Цавчим уулс цасан дуулгатай, Булган гол мөсөн эмжээртэй, Алтайд ийм л өвөл ч юм шиг, намар ч юм шиг, олон ааш авиртай өвөрмөц хавар болдог. Ийнхүү шуурганы дараах налгар тогтуухан өдрүүдийн эхэнд сумын төвөөс 40-өөд км-ийн зайтай орших Улаанхус багийн хэдэн урианхай эмэгтэй өвөлжин байрнаасаа хөдлөөгүй орос 66-аар өмнийн боомт хот Такашикенийг зорилоо. Эдний дунд хүүгийн ээж буй. 

Ачааны тэрэгний өндөр тэвшин дээр яг л хорьтой залуус шиг авирч гараад тухтайхан суучихсан тэд бүтэн өдөржин хавцлын чулуурхаг замаар сэгсчүүлэн явсаар Ховдын Булган хүрч, тэндээсээ Такашикен ороод хоёр өдрийн турш зээл хоршоогоор хөлөө цуцтал хэсүүчлэхдээ хөгшид хүүхдүүдийн захисан захиагүй баахан эд барааг дэс дараалан худалдаж авчхаад Бямба гарагийн үдэд гэр рүүгээ харихаар Булган голоо өгсөн хөдөллөө. Мэдээж өнөөх орос тэрэгтэйгээ. Ялгаа нь гэвэл тэвш нь ачаагаар дүүрсэн байлаа. Гэтэл Ховдын Булганаас хөдлөөд хоёр цаг ч болоогүй байтал хойд хоёр дугуй нь урагдан цоорох гэж буйг жолооч эр олж мэдэв. Хавцлын зам ийм л хахир хатуу. Хаврын цас хайлж барагдахаар л нээгддэг энэ зам моторт тэрэгнүүдийн хүч тэнхээг шавхтал нь сорьдог. Уул шигээ гандмал бор өнгөтэй 69, 66-нууд олон жилийн урьдаар залуу, хүчтэй, хурдан, эрэмгий байх үедээ энэ л бэрх хэцүү замуудыг өөрийн үйл амьдралаар бүтээж бий болгосон боловч өвгөн тэрэгнүүд маань өдгөө ч халаагаа өгөх болоогүй л байна. Тэд дургүйдээ тэтгэвэртээ гарахгүй байгаа юм биш ээ, ийм бэрх замын эвийг олохдоо тэд л гаргууд.

Намхан нуруутай жолооч эр нар салхинд гандаж борлосон дух магнайгаа яг л Алтайн хүрэн хадат уулс шигээ үрчийлгэн бодолд дарагдаж, урагш нэг, арагш нэг удаанаар ширтсэнээ уртаас урт ганцхан амьсгаа аваад л тайвширчихав. Тэр үжирч муудсан дугуйгаа ч, өвгөрч хөгширсөн тэргээ ч, өнөөдрийн хүнд ачааг ч буруутгаж зэмлэсэнгүй. Бүтэн цаг хүлээхэд тэвш дүүрэн ноолууртай ганц портер л явж өнгөрсөн, ийм зэлүүд, бөглүү хавцлын гүнд үглэж яншсан, бурууг хаймтгай зан тусгүйд тооцогддог. “Найдвар хамгийн сүүлд бөхдөг” гэдэг шиг тэрхүү хүршгүй алсад орших итгэл найдварын өчүүхэн шидэт оч Алтайн хүн зоны ууч, хүлцэнгүй зан чанарынх нь бөхөшгүй эх ундарга болдог ч юм шиг. Тийм учраас л Алтайг домгийн хүч увдисаар долгисон байдаг үлгэрийн орон гэдэг биз. 

Жолооч эрийг ойролцоох айлын, мотоцикльтой залуугийн ард сундлан суугаад Булган гол өгсөн хэл чимээгүй одоход айл саахалтын дөрвөн эмэгтэй, аавтайгаа яваа сурагч хүүгээс бүрдэх түүний зорчигчид ер тэвдэж айсан шинжгүй ард хоцров. Нээрээ бараг мартах шахлаа, түүний хамгийн хачин, ёстой л нөгөө тоон дундах үсэг шиг зорчигч бол үүнийг өгүүлэгч би. Энэ зам, энэ хавцал, энэ нутгийн бүх юмс надад харь хөндий. Тэвшин дээр нь сууж ирсэн орос тэргийг хүртэл өмнө нь би барагтаа л харж байсангүй. Тийм болоод ч тэр үү, оюун санааны минь сониуч орон зайд олон гайхширал зэрэгцэн төрж байлаа. Хоёр цагийн зайтай газар Ховдын Булган гэх засмал замтай холбогдсон хилийн боомт хот байсаар байтал бараг музейд л баймаар ховордож хуучирсан ачааны тэрэгний нэг ч биш, бүр хоёрын хоёр дугуйг эрж олохоор юуны учир хорвоогийн хамгийн аглаг буйд газруудын нэгнийг зорино вэ? Тэр хэдийд хүрч очиж, хэзээ ирэх вэ? Уулын бул чулуу шиг өргөн, бахим, хүнд дугуйг хорвоогийн хамгийн бэрх хэцүү замуудын нэгнээр яаж авчрах вэ? Оньсого мэт бөөн асуултууд толгойд эргэлдэнэ. Харин үлдэж хоцорсон хэд маань өнөөх “шидэт оч”-индоо л итгэж найдаад байх шиг. 

Жолооч ч тэр, зорчигчид ч тэр, ер нь надаас бусад нь цөм Алтайн урианхайчууд, нэг үгээр энэ нутгийнх. “Одоо юу хийх вэ?” гэх харцаар минь илэрхийлэгдэх үггүй асуултад минь тэд үйл хөдлөлөөрөө “Унтаж л хүлээнэ дээ” гэх шиг болов. Гэхдээ ачаатай тэвшин дээр олуул хэвтэхэд хүрэлцээгүй учраас урт шөнийн аягийг “даахгүй” дөрвөн зорчигчоо ойролцоох айлд хонуулахаар явууллаа. Мэдээж “аврах завь”-инд суух нэг эрх надад оногдсон. Замын турш тэд намайг бөөцийлж, тэдэнд би нялхарсаар явсан юм. Энэ зуур бүрий улам өтгөрч эхэллээ. Хавцлыг харанхуй нөмөрнө гэдэг гэнэтхэн гэрэл цахилгаан тасрах шиг эвгүй юм билээ. Яг ийм үед цаг хугацаа хүртэл царцаж хөшчих шиг болсон. 

Сэтгүүлчийн явсан жим.

3.

Сургуулийн дотуур байрнаас мотоцикльтой гарсан урианхай хүү оройн бүрийтэй зэрэгцэн өвөлжөөндөө ирлээ. Ижий нь ирээгүй л байв. Нэлээд хэдэн цаг өнгөрсний эцэст мотоцикль унасан хоёр хүн Булган гол өгссөөр ирэв. Нэг нь ээжийнх нь сууж явсан 66-ийн жолооч мөн аж. Энэ нутагт салхи биш, гол мөрөн “шууданч”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Сураг ажиг, шуугиан цуурхал бүхэн голын голдрил даган хавцлын бүх айлаар хэсүүчилдэг гэвэл хэлсдэхгүй. Мотоцикльтой эрчүүд эхний айлдаа хүрч очмогц “Тэдэнд юу тохиолдсон тухай” мэдээ дараа дараагийн айлд тархсанаар энэ нь ачааны тэргээ хавцлын дунд үлдээчихсэн нэгэн эрийн асуудал биш, харин нийт урианхай айлуудын хамтран шийдвэл зохилтой дундын асуудал болон хувирдаг. Дугуй зөөвөрлөх УАЗ 469 даруй олдож, хоол унд ч хормын дотор бэлэн боллоо. Эцэст нь өнөөх дугуйгаа хаанаас эрж олох вэ гэж уншигч та гайхаж магадгүй. 

Хорвоогийн хамгийн аглаг буйд газруудын нэгнээс хоёрын хоёр дугуйг эрж олоход тийм ч хэцүү байсангүй. Айлын гадаа буй өөр нэгэн 66-ийн хойд хоёр дугуйг мулталж аваад 69-ийн арын суудлын оронд тавьчихав. Дугуй бэлэн, туулах машин нь ч бэлэн. Тэгмэгц энэ агшинд ээжийгээ хүлээж уйдсан гол баатар маань сайх машинд ороод суучихлаа. Гэртээ хүлээснээс ингээд ч болтугай түрүүлж очсон нь дээр гэж үзжээ. Гэхдээ хүүд ийн яарах болсон бас нэг шалтгаан бий. Сумын төвийн дунд сургуульд нэг ангид сурдаг, хамгийн сайн найз нь ээжтэй нь хамт яваа. 

ҮРГЭЛЖЛЭЛИЙГ ЭНД дарж уншина уу.

линк: https://enkhtsolmon23.blogspot.com/2017/06/blog-post.html?m=1

Хариулах


ШИНЭ МЭДЭЭ



Ангилал өөрчлөх бол дахин бүртгүүлнэ үү.

Дээш
Tweet