НИЙТЛЭЛЧ

ИГЗААР ХҮРЭМ ӨДРҮҮД

Бүрэн эрхийнхээ хугацаанд албан ёсны Хуулийн зөвлөхөө томилж, хуульчдын баг ажиллуулахаас илүүтэй зөвхөн улстөрчдөөр өөрийн хүрээллээ “өвч зэвсэглэсэн”-ийхээ балгыг Ерөнхийлөгч Х.Баттулга амслаа. 27 дахь Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийг ахлах зөвлөх, УИХ-ын дарга асан З.Энхболдыг Тамгын газрын даргаараа томилсон нь парламентад 65 суудалтай МАН-ыг сөрөх, сэлэм эргүүлэхэд зөв сонголт, дэм болсон нь мэдээж.

Гэвч Цэцийн Дунд суудлын хуралдаанаас гаргасан дүгнэлтээр Х.Баттулга өмнөх Төрийн тэргүүнүүд шигээ дахин нэр дэвших, магадгүй улиран сонгогдох боломжоо бүрмөсөн хаалгав. Анхнаасаа улстөрчдөд биш хуульчдын багтаа итгэл хүлээлгэсэн бол Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг хэлэлцэх үеэс дахин нэр дэвших замаа засах хангалттай боломж, хугацаа түүнд байлаа. Хүссэн юм хүзүүгээр татна гэгчээр Тамгын газрын дарга З.Энхболдын “тусламж”-тайгаар 2025 оноос хэрэгжүүлэх заалтыг 2021 он болгож наашлуулсан нь дахин өрсөлдөх Х.Баттулгын сонирхлыг хаасан нь энэ.

Уг нь М.Энхболдыг спикер байх үеэс өдөлж, Г.Занданшатарыг УИХ-ын дарга болсны дараа цаасан дээр албажсан Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн эхийг гарын үсэг зурж, ёсчлон баталгаажуулсан хүн нь Х.Баттулга. Гагцхүү хүчин төгөлдөр мөрдөж эхэлсэн өдрөөс хамгийн их маргаан дагуулж парламент, хуульчдын дунд эргэлзээ төрүүлсэн асуудал өрнөсөн нь түүнийг дахин нэр дэвших эсэх байсан ч жил дамнан дуншснаар эцэстээ Цэцийн хуралдаанаар ийн мухарлав.

Хуулиараа Цэцийн дүгнэлтийг УИХ 15 хоногийн хугацаанд шийдвэрлэнэ. Хүлээж авах эсэхийг ердийн олонхиор эцэслэнэ. Цаг үеийн шаардлага, сонгуулиа бодсон ч хүлээж авах нь тодорхой. Хариуд нь дахин нэр дэвших эрхээ хязгаарлуулсан Ерөнхийлөгчийн зүгээс хориг ирж таарна. Хоригийг нийт гишүүдийн гуравны хоёроор шийдэх ч товчлуур дутах зовлон МАН-д үгүй. Аль ч талаасаа МАН ашигтай байрлалд зогсож байгаа гэсэн үг. Ийнхүү Цэцийн дүгнэлтээс үүдэж, Х.Баттулгын гарыг мухарлаж, хөлийг нь тушихтай зэрэгцэн Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн марафон АН-д албан бусаар өрнөж эхэлсэн бололтой.

60 чавганц уралдахад нэг нь түрүүлдэг жамтай ч О.Цогтгэрэл, М.Тулгат гэсэн хоёр толгойтой АН-аас хэн өрсөлдөж, Сонгуулийн ерөнхий хорооноос хэнийг нь батламжлах вэ? гэсэн асуулт хөвөрнө. Үүнээс өмнө Улсын Дээд шүүх О.Цогтгэрэлийг үү? эсвэл М.Тулгатыг АН-ын даргаар бүртгэх эсэх процесс эхэлж явах учраас одоохондоо түр азная. Харин парламентын хоёр ч сонгуульд дарааллан өвдөг шороодсон АН-ын шившигтэй ялагдлыг зогсоох, магадгүй Х.Баттулгыг залгамжлах нэр дэвшигч хэн бэ? Үндсэн хуулийн шалгуур, шаардлага, цаг үеийн нөхцөл байдал, нийгэм, улс төрийн хандлагаас харахад АН-аас нэр дэвших магадлал нь өндөр гурван хүн байна. Тэдгээр нь Н.Алтанхуяг, Р.Амаржаргал, З.Энхболд нар.

I

Ардчиллаас өмнө МУИС-д биофизикийн багш явсан Н.Алтанхуяг хувьсгал өрнөхөд анхнаас нь оролцсон түүхтэй. Ардчилсан социалист хөдөлгөөн, МСДН-ыг үүсгэн байгуулалцсан ч Ц.Элбэгдорж, Э.Бат-Үүл шиг тэргүүн фронтод түүний нэр төдийлөн байдаггүй байв. Гэхдээ АН-ын түүхэнд “мөнхийн генсек” гэсэн тодотгол нь Н.Алтанхуягийнх. 1996 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, Хүнс, хөдөө аж ахуйн сайд, дараа нь 2004 оны хамтарсан Засгийн газарт Сангийн сайдаар очсон үеэс ардчилагчдын тэргүүн эгнээнд зогсох болжээ. 2008 оны УИХ-ын сонгуулиар хоёр дахь бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсэн Н.Алтанхуяг АН-ын даргын тамгыг Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржоос гардаад зогсохгүй С.Баярын Засгийн газарт Тэргүүн Шадар сайдаар очиж, С.Батболдын танхимд ч улирч байв.

Сонгуулийн дараалсан ялалт, Ерөнхий сайдын сэнтийд хүрсэн нь ч Н.Алтанхуяг хэмээх хувь улстөрчийн зангараг, карьерийг улам тодруулж, томруулж байлаа. 2009 онд анх удаагаа Ардчилсан Ерөнхийлөгчтэй болж, 2012 оны сонгуульд АН УИХ, нийслэл, орон нутагт нэлэнхүйдээ ялж засагласан, 2013 онд Ц.Элбэгдорж улирсан зэрэг нь түүнээс салгах боломжгүй гавьяа. Гэхдээ улс төр өөрөө цаг хугацааны тодорхой хэмжүүртэй. 2008 оноос хойш зөвхөн өгсөж, бичсэн ном шигээ “Оргил өөд” явсан Н.Алтанхуягийн карьер 2014 онд Засгийн газрыг нь огцруулснаар бараг тэг зогсолт хийсэн юм. Улс төрд босгосон орон зай нь өдрөөс өдөрт хумигдахын хэрээр хамаарал бүхий хүмүүсийг хорьж, цагдан, шүүхээс ял ногдуулж, өөрөө ч Авлигатай тэмцэх газарт “гүйдэлтэй” болсон гашуун түүх түүнд бий. Монголын улс төрд “Шударга бусын хонгил” гэж байдгийг чуулганы нэгдсэн хуралдааны үүдэнд зарлах хүртэл нь. Энэ цаг үеэс Н.Алтанхуяг дараагийн нүүдлээ хийж “Шударга бусын хонгил”-ыг нураах хүртлээ тэмцэхээ илэрхийлж байлаа.

АН-ын түүхэнд хамгийн удаан намын дарга, Ерөнхий сайдаар ажилласан намтар, басчхүү улс төрд бий болгосон рейтингийн хамт төрөлх нутагтаа нэр дэвшээд хэний ч танихгүй зөвхөн “UFC” группийн захирлын шошготой Н.Цэрэнбатад ялагдсан нь 2016 он. Улмаар АН-ын дарга үргэлжлүүлээд Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн дотоод сунгаанд өрсөлдөөд С.Эрдэнэ, Х.Баттулга нарт өмнүүрээ гишгүүлж байв. Нэгэн цагт ялалт бүрийн автор болж явсан Н.Алтанхуяг ингэж л ялагдлын амтыг ээлж дарааллан амссан. Харин Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж, тав дахь Төрийн тэргүүнээр сонгогдсоныхоо дараа Ахлах зөвлөхөөрөө томилж, дэргэдээ татсан билээ.

Н.Алтанхуяг шиг задгай хэрнээ тэсрэлттэй ярьдаг хүнд Ерөнхийлөгчийн Ахлах зөвлөхийн нэр нүүрээр улс төр хийх, тэр нь Х.Баттулгын байр суурь болж буух “зовлон” байсан учраас өөрийн хүсэлтээр ажлаа өгөөд хувь улстөрчийн замналаа хөөх шалтгаан байв. Тэрэндээ ч хүрсэн, Эрдэнэтэд бие дааж өрсөлдөөд чуулганы танхимд эргэн ирсэн. Улс төр, нийгэмд “Шударга бусын хонгил” гэсэн тодотголыг трэнд болтол нь төлөвшүүлсэн түүний хувьд өдгөө аль нэг намын бус бие даагчийн статустай яваа ч ирэх Ерөнхийлөгчийн сонгуульд төрөлх АН-аасаа нэр дэвших магадлалтай хүний тоонд зүй ёсоор багтах болсон нь оргүй яриа лав биш.

II

Р.Амаржаргал бол АН-ын үед тодорсон дөрөв дэх Ерөнхий сайд. Эдийн засагч мэргэжилтэй түүний хувьд 1992 онд улс төрийн дөрвөн нам нэгдэж, одоогийн Монголын Үндэсний Ардчилсан Намыг байгуулахад гишүүнээр элсэж, 1996 онд УИХ-ын гишүүн, 1999 онд Ерөнхий сайд, МҮАН-ын дарга болж байсан намтартай. 1996 оны сонгуульд үнэмлэхүй ялалт байгуулсан “Ардчилсан холбоо” эвслийн зөрчил гурван ч Засгийн газраа огцруулах хүртлээ томорч, улс төрийн уур амьсгалд шуурга дэгдсэн амаргүй цаг үед Ерөнхий сайдаар ажиллаж 2000 онтой золгосон нь Р.Амаржаргалын үлдээсэн мөр.

2004 оны УИХ-ын сонгуульд АН “Эрэл”-ийн Б.Эрдэнэбаттай хамтарч “Эх орон-Ардчилал” эвслийн хүрээнд оролцоход Баянгол дүүрэгт бие даан нэр дэвшиж ялалт байгуулж байв. 2008 онд Ховдоос, 2012 онд Сүхбаатар дүүргээс сонгогдож, УИХ-ын гишүүнээр дөрвөн удаа ажилласан туршлагатай. 2016 онд эмэгтэйчүүддээ боломж олгох үүднээс өөрийн нэрийг сайн дураар татаж байсан бол харин 2020 онд өрсөлдөөд өвдөг шороодсон юм. Р.Амаржаргал улс төрд орж ирснээсээ хойш үлдээж, хэвшүүлсэн жишиг нь “Зөөлөн хүч”. Өөрийн, өрөөлийн гэлтгүй бусад улстөрчдийг бодоход өөрөө ч харьцангуй нэр цэвэр, асуудлыг улстөржүүлэх гэхээсээ бодлого, гарц гаргалгаа эрэлхийлж байр сууриа илэрхийлдэг нь түүний имиж. Гэм нь Р.Амаржаргал хэт хувийн тогтолттой, хажиг нэгэн.

Н.Алтанхуягийг Ерөнхий сайдаар ажиллаж байхад Засгийн газраас нь оруулж ирсэн Төсвийн тодотголд шүүмжлэлтэй хандаж, гишүүнээсээ татгалзах өргөдлөө УИХ-ын даргад хүргүүлж л байв. Уг шалтгаанаа “Монгол Улсын төсөв 1.4 их наяд төгрөгөөр тасарсан нь УИХ-ын буруутай үйл ажиллагаатай холбоотой. Сангийн яам гайгүй ханатай төсөв УИХ-д мэдүүлсэн. Гэвч цөөнхийн оролцоогүйгээр 2013 оны төсвийг баталсан. Үүний төлөө УИХ-ын дарга хариуцлага хүлээх ёстой. Би энэ төсвийг батлахад дэмжээгүй. Гэхдээ би хариуцлага хүлээж УИХ-ын гишүүнээсээ татгалзахад бэлэн” гэж байв. Араас нь АН-ын ҮБХ-ны гишүүнээс татгалзах хүсэлтээ гаргахад алийг нь ч хүлээж аваагүй юм.

Н.Алтанхуягийн Засгийн газар огцорсны дараа шинэ Ерөнхий сайдыг тодруулах сунгаанд оролцсон ч Ч.Сайханбилэгт ялагдаж байлаа. Гэхдээ Р.Амаржаргалд нэг зарчим бий. Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан хүний хувьд түүнээс доош эрэмбэтэй албан тушаалд очдоггүй. Тэрэндээ ч бат зогсдог нь Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газарт Сангийн сайдаар ажиллах саналыг намаас нь тавихад хүлээж аваагүйгээс харагддаг. Өөрөө ч энэ тухайгаа “Ерөнхий сайд гэдэг энэ алба чинь их нандин, үнэ цэнэтэй алба. Ард түмэн Ерөнхий сайдад асар их итгэл найдвараа өгдөг гэсэн ойлголт надад байдаг. Тийм учраас энэ албаны нэр хүндийг унагаахгүй, үнэгүйдүүлэхгүй, наймааны хэрэгсэл болгочихгүй байх юмсан гэдэг байр сууринаас л ханддаг” хэмээн тайлбарлаж байв.

2020 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулийн өмнөхөн АН-ын дарга С.Эрдэнэ ялалт байгуулж, олонхи болбол Р.Амаржаргалыг Ерөнхий сайд болгоно гэж зүгээр ч нэг мэдэгдээгүй нь үүнтэй холбоотой. Харин Х.Баттулгын боломж алсуурсан энэ өдрүүдэд АН-д байгаа боломжит хувилбараар Р.Амаржаргалыг тодруулсан шинэ үзэгдэл биш юм.

2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг тодруулах АН-ын сунгаанд зургаан хүн өрсөлдөхөд Р.Амаржаргал аман хүзүүдэж, нэгхэн хувийн саналаар Х.Баттулгад ялагдсан нь нам доторх дэмжлэг нь ямар төвшинд байдгийг илтгэнэ. Гэхдээ Р.Амаржаргал нийслэлд нэр хүндтэй болохоос орон нутгаас ахиухан санал зулгаах үндэсний хэмжээний лидер мөн үү гэвэл биш.

III

З.Энхболд. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга асан. Улс төрийн хүрээнд үлдсэн, үлдээсэн, үлдээхээр зорьж яваа нэр нь “Зи”. Тэр бол зангарагтай улстөрч. Матрёшка хүүхэлдэй шиг онгойлгох тусам дотроос нь олон янзын зан бас заль гарч ирдэг нь түүний имиж. Олон нийтийн ой тоонд Төрийн өмчийн хорооны дарга, УИХ-ын дарга, Ардчилсан намын даргаар хадгалагдаж ирсэн тэрбээр Х.Баттулгын Тамгын газрын даргаар ажиллахдаа Монгол Улсын Дэд Ерөнхийлөгч хэмжээнд хүртлээ тодотголыг зүүж байв.

Урьд хожид, өнгөрсөн хугацаанд бичиж ирсэн түүхийг нь сөхвөл автоматик, телемеханикийн инженер, эрхзүйч мэргэжилтэй тэрээр монтёроос “Монел” фирмд инженер, “Эрэл”-ээс эхлүүлээд “Интер” компанид захирал хийж яваад Төрийн өмчийн хороотой холбогджээ. Ингэж тэр их улс төрд орж, төрийн тамга атгах сууриа тавьсан байдаг. Цаг хугацаагаар шүүвэл АН анх удаа засгийн эрхэнд гарсан 1996-1999 оны үе.

Бас АН-ын Засгийн газрын анхны албан тушаалын хуваарилалтаар Төрийн өмчийн хороо хэмээх шинэ байгууллага бий болоход анхны даргаар очсон хүн нь. 2000 оны үед З.Энхболд АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар нэг жил ажиллажээ. Харин дараагийн сонгуульд тухайн үеийн МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл эн тэнцүүхэн суудал авахад Өвөрхангайгаас нэр дэвшсэн түүний тойрог маргаантай болж, жил тойрон шүүхээр явсны эцэст төрийн түшээ болох замаа зассан юм. Тангараг өргөхгүй жил дуншсан ч тэрээр төрөлх Төрийн өмчийн хорооныхоо даргаар дахин ажилласан сүүхэйтэй нэгэн. Үүнээс хойш УИХ-д тасралтгүй сонгогдож ирсэн тэрбээр АН хоёр дахиа засагласан 2012-2016 оны үед карьерийнхаа хүрч болох хамгийн дээд албан тушаал буюу намын дарга, УИХ-ын дарга гэсэн хоёр албыг зэрэгцүүлэн хашсан намтартай.

АН-ын Үндэсний зөвлөлдөх хорооны хурлын үеэр Сү.Балболдын танхимд ажилласан сайд нараа нэгд нэгэнгүй “байцааж” байсан үетэй нь харьцуулахад тэр зэрэг зиндаа, эрх мэдлээрээ хамгийн хүчтэй тоглогч болсон үе нь энэ. Ардчилсан хүчний холбоог байгуулж Н.Алтанхуягтай сөргөлдөж явсан тэрбээр АН доторх хамгийн хүчтэй “Алтангадас” фракцтай дүйцэхүйц “Шонхор”-ыг байгуулан өөрөө намын дарга, УИХ-ын даргын албыг давхар хашиж байлаа шүү дээ. Улмаар “МоАХ” буюу одоогийн Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын тэргүүлдэг ардчиллын партизануудын холбоотой нэгдсэн “Шонхор”-ынхон АН-д төдийгүй УИХ, Засгийн газрын төвшинд өөрсдийн ноёрхлыг тогтоож, Тавантолгойгоос эхлээд төмөр замтай холбоотой асуудал бүрт хориг тавьж эхэлсэн нь засаглалын хямралыг гүнзгийрүүлж, нам нь сонгуульд навс ялагдах шалтгаан болсон юм.

Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын албаа өгөөд 2020 оны сонгуульд өрсөлдсөн ч бүдэрснээр улс төрөөс хэсэгтээ завсарлага авсан түүний хувьд өдгөө “ажиглагч”-ийн байр сууриас асуудалд хандах нь олширсон. Ерөнхийлөгч Х.Баттулгыг Цэц дээр очоод хана мөргөх хүртэл шүү дээ. Учир нь, хуульд зааснаар намууд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчээ тодруулах 14 хүрэхгүй хоногийн хугацаа үлдсэн энэ үед З.Энхболдыг “түлхэх” сонирхол нам гэлтгүй нийгэмд бий болжээ. УИХ-ын гишүүн байхад нь хамтарч, Төрийн тэргүүн болоход нь түшиж явснаараа З.Энхболдыг нэр дэвшүүлэх сэдэл Х.Баттулгын зүгээс гарна гэх. Тийм ч байж болох. Гэхдээ Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг хэлэлцэх үеэр зөвхөн Ерөнхийлөгчтэй холбоотой заалтыг 2025 оноос хэрэгжүүлэхээр тусгасныг 2021 он болгож наашлуулсан гол буруутнаар Ерөнхийлөгчийн “итгэлт хүн” болтлоо хоршсон З.Энхболд өөрөө тодорчихоод байгаа нь дотоод сунгаандаа ч унаж мэдэх шалтгаан үүсгэж мэдэхийг үгүйсгэхгүй.

IV

Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтээс үүдсэн урьдчилан тооцоолоогүй “зовлон” ийнхүү АН-д бий болж эхэллээ. О.Цогтгэрэлийнх, М.Тулгатынх гэхээсээ том зургаараа. Товчхондоо Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж АН, МАХН-ыг урт хугацаандаа хамтран ажиллах гэрээ байгуулахад “Игзаар хүрэм” /зэвүү хүрэм, дургүй хүрэх, эгдүүцэх/ гэж эгдүүцлээ илэрхийлж байсан шиг. Сонгууль угтсан улстөрчдийн энэ бачуурал чухам яагаад дээд цэгтээ тулсны шалтгаан мэдээж Цэцийн шийдвэр. Хууль эргэж үйлчлэхгүй учраас УИХ холбогдох өөрчлөлтийг хийгээд явна. Тэр болтол АН-ын бүлэг завсарлага авах, Ерөнхийлөгчийн зүгээс хориг тавьж хугацаа хожихоос бусдаар хуулийн хайчинд орж боломжоо хязгаарлуулж, тушуулсан Х.Баттулгын орыг хэн залгах вэ? гэсэн тулаан л АН-д өрнөх нь.

Эцэст нь хэлэхэд 2009 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд АН-аас нэр дэвших итгэл дүүрэн Үндэсний зөвлөлдөх хорооны хуралдаа орчихоод Ц.Элбэгдоржид ялагдаад гарч ирснийхээ дараа “Би үг хэлбэл бархирчих гээд байлаа. Би үг хэлбэл орилчих гээд байлаа. Багтарч, бачуурч гүйцсэн байлаа. Тамлуулсан хүн өвдөлтөндөө багтарч бачуураад бархирч орилдог юм гэсэн. Сэтгэл санаагаа нүдүүлсэн хүн адилхан болдог юм билээ. Бас л багтарч бачуураад бархирмаар санагддаг аж” хэмээх Баатар Э.Бат-Үүлийн тунирхал өнөөгийн Ерөнхийлөгч Х.Баттулгад ирээд байна. Энэ удаад Х.Баттулгаасаа том амбийц тээсэн З.Энхболд Төрийн тэргүүнээ түлчихээд өөрийн замыг зассан байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Улс төрд түүх давтагдана гэдэг нь энэ.

1 сэтгэгдэл

  1. Гишүүн

    2021-04-18

    Алтанхуяг л байна даа. Зика бол хорлон сүйтгэгч!

Хариулах


ШИНЭ МЭДЭЭ



Ангилал өөрчлөх бол дахин бүртгүүлнэ үү.

Дээш
Tweet